PAANG NANGANGAMOY at PANANAKIT ng inyong KASUKASUAN

Karamihan sa atin ngayon ay nagbabayad ng ating mga katigasan ng ulo noong tayo ay mga bata pa.  Pangkaraniwan na sa mga matatanda ang pagsabihan tayo na huwag maghuhugas ng mga kamay  kung ito ay pagod at ng mga paa higit kung maghapong nakasapatos, subalit winawalang bahala natin ito.  Pakalipas ng ilang taon ay bigla na lang nagtataka kung bakit nananakit ang ating mga tuhod at paa, ang iba naman ay palaging pinagpapawisan ang mga kamay at namamaga ang mga ugat.

Tulad din ng mga kababaehan sa ngayon na hindi na sumusunod sa mga payo ng mga matatanda na huwag maliligo kung sila may red tide at ang pagkakaiba ng pananaw ng mga bagong panganak sa ngayon di tulad noon na maari lamang lumabas ng bahay pakalipas ng isang buwan.  Ayon sa manggagamot na Instik ang mga modernong babae  na matitigas ang ulo  ay magbabayad pagdating ng araw.  Pagdating ng kanilang menopause sila ay makakaranas ng kakaibang sakit.

Iilan lamang sa ating mga manggagamot ang naniniwala sa sakit na kung tawagin ay pasma dahil sa hindi naman nila ito pinag-aralan at dahil hindi ito pakakakitaan palibhasa’y hindi makapagbibigay ng recita dahil walang mabibiling  gamot sa botika. Karanasan na ng may akda na humigit kumulang isang buwan na nakaratay dahil sa pasama at tatlong Doktor na ang kinunsulta at kung ano-ano na ang ibinigay na gamot subalit wala pa ring pagbabago.  Ngunit sa tulong ng isang hilot, wala pang beynte kuwatro oras ay nagbalik na muli ang dating sigla.

Ang pinakamabisang gamot sa pasma ay ang pag-iingat.  Kailangan pangalagaan ang ating kalusugan sa pagsunod sa mga payo ng mga matatanda.  Halimbawa, kapag kayo ay galing sa init at pagod na pagod di dapat uminom ng malamig na tubig lalo na ang sabaw ng buko.  Hindi rin maganda ang magbasa ng paa kapag  maghapong nakasapatos at palaging nakatayo.  Iilan lang ito sa napakaraming pag-iingat upang hindi mapasma.

Karamihan sa ngayon ay gumagamit ng Efficacent Oil, Omega Pain Killer, Ultrafast, Bengay at kung ano anong gamot subalit maari naman kayong gumawa ng sarili ninyong gamot sa mas murang halaga.  Ang generic term ng gamot na ito ay menthyl salicilate & menthol.  Bumili lang kayo ng 1) isang boteng rubbing alcohol na 70%, 2) 60 cc na oil of wintergreen, 3) apat na pirasong camphor cake at 4) apat na pirasong pulang luya na kasinglaki ng dating piso.  Paghalohaluin  at alugin ng husto.  Ito ay maari ninyong magamit sa mga nananakit na mga kasukasuan at mga paa.  Bago magsuot ng sapatos at paghubad nito ay magpahid nito para hindi mangamoy ang inyong mga paa.  At kapag pagod na pagod ang inyong mga paa at nais na ninyong maghugas, kailangan pahiran muna na gamot na ito at pakaipas ng ilang minuto ay maaari na ninyong basain ang inyong paa.  Mabisa rin ito sa mga kati at pangangalay ng mga kamay.

BIKOL GREETINGS

“TARA!”  When you are in Bikol and you want to earn their respect and achieve your purpose with ease, just follow the following advise.  You want to meet someone and you went to his/her house, when you knock the door you can say “Saindo po” meaning “it’s yours” as a sort of an acknowledgement or respect for their property just to call their attention.  Sometimes you will hear the shortened greeting of “indo” for “saindo” usually spoken by impatient caller. Or you can use the tagalog greetings “tao po” meaning there’s somebody at the door.   It should be noted that the use of the word “po” in every phrase or a sentence is an essential component of a bikolano way of speaking.  “Po” is used to connote respect, akin to the word “sir” but in a different context, it is more of reverence than of subservience.

When somebody appears, you are expected to show respect by greeting him/her “Dios marhay na aldaw po” literally means “In Gods name, good day sir”  Depending on the time of the day you can replace the word aldaw with “aga” for morning, “udto” for noon, “hapon” for afternoon or “banggi” for evening.  The informal way of greeting is to eliminate the word “Dios” and just say “marhay na aldaw” as the case maybe, but for a stranger you need to be earnestly respectful, so for God sake jus follow the earlier advise.  With 400 years of Christianization, the use of the word “Dios’ have been incorporated in the Bikolano daily conversation, to a point where even in the midst of a drinking spree the word “Dios” is mentioned if someone call for a toast. 

It is seldom for the head of the family to welcome any visitor. It is usually the mother who approaches the visitor and reply “Dios marhay na aldaw man po” or “In Gods name, good day also sir.”  However if it is the father who answered the call, depending on the visitor the answer will be the same, but if the stranger did not use the word “Dios” in his greeting the answer will just say “aldaw” in retort. So you have to be careful.  After acknowledging your greeting if it is the mother she will ask you “Ano po tabi an tuyo?” meaning “what is your purpose please?” If your purpose is acceptable she will excuse herself to inform her husband. If the father answer the call, the usual remarks would be “Ano po tabi an maitatabang mi saimo” meaning “Please, what can we do to help you.” A Bikolano is very particular with the use of the word “tabi” for please coupled with the word “po” so use these words sparingly to reach their heart and soul.

Afterwards, in parting you have to say “Mapaaram na po ako, Dios Mabalos po” meaning “I have to leave now, God bless you, sir” to invoke divine favor, although “mabalos” means “obliged, indebted or grateful.”  To know that you are welcome next time you can also say “Dios mabalos po, sa liwat” meaning “God bless you sir next time” wherein he will reply “Bukas an samong pinto para saimo”  meaning “Our door is open for you.” However, if he don’t acknowledge your remark, don’t push the issue.

In addition, it is valuable if you knew the basic answer of yes or no in Bikol.  The affirmative answer is “iyo, po” and the negative is “dai,po.”  With in bikol is “igwa,” without is “mayo” or “dai”  I don’t know “dai ko po aram”  maybe “tibaad” I’m not sure “Dai po ako segurado”

This entire lesson applies to all including the new breed of Bikolanos who sometimes forget their manners.

Good morning                 -  Dios marhay na aldaw po

Good noon                      -  Dios marhay na udto po

Good afternoon               -  Dios marhay na hapon po

Good evening                  -  Dios marhay na banggi po

I’m pleased to know you  -  Naoogma po akong mamidbiran ka

How are you                   -  Kumusta po an kamugtakan mo?

Very Well                       -  Marhay man po

My name is                     -  Ako po si .. .

What’s your name           -  Ano po tabi an pangaran mo?

Goodbye                         -  Paaram na po

Take care                       -  Pag-ingatan ka nin Mahal na Dios

See you later                   -  Maghilingan na sana kita liwat

See you tomorrow           -  Maghilingan kita sa aga

See you Monday              -  Maghilingan kita sa Lunes

I have to go                     -  Maduman na po ako

Thank you                       -  Dios mabalos po

Please                             -  Tabi po

Nagigirumduman mo pa daw namomotan ko,

Idtong kaenot-enotan kong hadok saimo,

Na iyong naging dahelan kansu paghibi mo,

Hibi-hibi man ngaya minsan bakong totoo.

Nahandal   ako   tibaad   dai   na   ti'nuhon,

Kaya   nangako   dai  na  liwat  gigibuhon,

Ano   ta   uminurog   lugod  an  hihibi-on,

Mayong  maginibo  kondi  an  ika kuguson.

Sakong pighuro-hapros an payo mo kaidto,

Asin pinahid  nagdadalahay na luha mo,

Sinabi ko kaidto dara  kan  pagmate  ko,

Dai  ka  suminimbag,   tulos  kinudot  ako.

Mga kudot tanda na dai nang kaanggutan,

Nagpahiwas kan hinangos sa sakuyang daghan,

Minsan nangraralata an mga kinudutan,

Sa pagkaherak mo kaya ako hinadukan.

Malaad na hadok iyo bagang ibinalos,

Hadok na iyong nagsaru kan satong hinangos,

Hadok na dai nanggad malilingawan tulos,

Hadok na mahamison, sa puso ta nagbugkos.

Ngunyan na ika ngani naparayo sa sako,

Hinahanaphanap ko an mahamis mong nguso,

Nuarin ka daw maabot mabalik sa sako,

Na iyong mahimasma sa malaymay kong puso.

STOP AWHILE AND SMELL THE FLOWERS

It took years of planning and plenty of hard work, and finally the guts, to make the house of your dreams a reality.  But your dream house house wouldn’t be complete without an assortment of plants to make a small garden.  While beautifying your habitat, do you realize that, without thinking about it, you are creating a habitat as well for insects and other creatures?

Have you seen an insect with three pairs of horns? What about a shielded beetle with various colors that make it attractive and unique, and caterpillars that metamorphose into colorful butterflies? Have you wondered why dragonflies keep hovering in the yard? Have you noticed that attract not only butterflies but your neighbors also?

Thank You, God, for Your creation that we neglect to appreciate at times because we are too busy building our nest and gathering food for our childen.

An supog an saru sa nagpupugol kan kauswagan,

Kaya minsan anong turutaririk daing kaabtan,

Parating nasunod sa oso nganing dai pag-ulokan,

Kaya parating pinapa-urog gibo kan dayuhan.

Siisay an dai masusupog magbitbit nin ba'yong?

Masimbag an iba, " ika na lang, ano nariribong?"

Bako daw labi an taririk, kulang man sa talibong,

Habo masabing tikapo, pasibog bakong pasulong.

Nasusupog? an ba'yong isuklob na sana payo,

Daing pinagkaiba, panahon kan Japon kaidto,

Dai magparasagin-sagin kun talagang tikapo,

Dai mo maitatago ngurob-ngurob kan tulak mo.

Kaidto ikinakasupog man pagsu'lot nin maong.

Mala, ngunyan anas naggagamit, s'isay an marirong,

Dai man nin pinagka-iba paggamit ka'ning ba'yong,

Alagad mahalat-halat nguna garung kalabidong.

Habo kan naiiba ta boot magsabay na sana,

Sabagay masiram talaga 'kun sabay' kamong duwa.

Bako daw urog nakakasupog kun arog-arog na,

Dai bale, dai naririsang tikapo, ano ka.

Ining ba'yong kun papaurogon kuta kan kadaklan,

Dakol makikinabang na mga kasaraditan,

Makakatabang  sa kalinigan kan kapalibutan,

Kasalugan dai maati, baha maiiwasan.

Mga Bikolano, mga tawong dai mapadaog,

Kaya man sa sobrang duros mga bagyo nabibilog,

Kaya Kabikolan sa bagyo ini talagang bantog,

Minsan siring dai nanggad nahahali an paghambog.

Baloa kun igwa nin tiripon asin irinuman,

Dai nahahali an paralangkawan harambugan,

Parati nindong madadangog "mas ma-orag si kuyan,"

Dangoga sa radyo, bakong sinda gabos an nunber one.

Sabi kan iba paladan an daga kan Kabikolan,

Nin huli sa sadiring kaining mga kayamanan,

Inaagihan kan bagyo nganing Dios magirumduman,

Siring man, tanganing maghiriro, dai hurugakan.

Kun sabagay, totoong an Kabikolan mayamanon,

An Bikolano dai nagtitirios sa kaonon,

Buhay  an pisog na tinanum, inapon o hinalon,

Dara daa kan patuga-tuga kan bulkan na Mayon.

Alagad kadakol Bikolano an bantog sa ngunyan,

Minsan sa anong bagay, minsan sa anong kabatiran,

Ata dai mapadaog boot yaon sa enotan,

Presidenteng Bikolano na sana an kakulangan.

Ano baga ta kulang na an bagyo sa Kabikolan?

Ilocos, Pampanga, Manila iyong pinupusakan,

Sabi kaya, mga Bikolano tiripon na duman,

Kaya linalapag kan bagyo, ini hambog sana man.

Bikolano ka daw na totoo? sa tataramon, sa isip asin sa gibo? Magbilang ka daw 11 abot 50.  Bako daw sa isip pa sana Kastila ka na.  Bikolon mo daw an 1995 o kaya 19, 999. Linangkawan sana naging Americano ka na. O ini, 100,000 o kaya ini 1,000,000.  Igwa man daw kaiyan? Ay tara, paghuna ko Bikolano ka.

Sa pagma'wot na magdanay an tataramon na Bikol, boot ikahiras kan kagsurat an nagkapirang bagay onong kaini.  Siring baga sa pagbilang, kon saen abot sanang sampolo an aram asin an masurunod parating sinublian sa Kastila o kaya English an pinag-gagamit.  Dai man kinakaipuhan na gamiton  ini sa aro-aldaw na sa pakikipag-ulay sa satong kahimanwa, an maaraman man lamang dakula nang pagpapahalaga asin pagmakulog sa sadiri niyang tataramon.  Girumdumon sana nyato na an tawong dai tataong magsalingoy sa saiyang pinaghalean, dai makaka-abot sa saiyang padudumanan.

             1  -  Saru                                           

             2  -  Duwa                             

             3  -  Tolo                                            

             4  -  Apat                                            

             5  -  Lima                               

             6  -  Anom                                         

             7  -  Pito                                             

             8  -  Walo                                          

             9  -  Siyam                             

            10 - Sampolo                                                                                                

        1996 -  Sangribo siyam na gatos siyam na polo may anom

     19,999 -  Kagsiyan nayokot siyam na gatos siyam na polo may siyam

   100,000 -  Sanyokot nayokot

 1,000,000  -  Sanlaksa

Bako ining gibo-gibo kan kagsurat, ini ginunu sa nalalapa nang kasuratan ni Fr. Marcos de Lisboa kan taon sangribo walong gatos anom na polo may lima na ngunyan nakatago sa Rare Book Section kan National Library.

SANTA CLAUS

Since I was a child everyone

Told me of a Sta. Claus

But I haven’t seen him since I’m one

Only in my old Christmas card

How could I believe there is one?

He never comes around

Maybe it’s because he don’t know me

But where can he be?

REFRAIN

If you ever see Sta. Claus

Would you tell me where is he

Though without a gift for me

I want to see him on Christmas day

Christmas is so near Sta. Claus

Would you visit me for a day?

With your reindeer pulling down your sleigh

AN KALSON

Kang enot na panahon mayo pa nin Hapon

Babaye kaidto dai nag-kakalson

Igwa sana sindang halabang camizon

Na kun mina-ihi saidang binabaton.

Pag-abot kan guerra igwa na nin katsa

Babaye kaidto nagkakaralson na

Pirming pigkukula, pirming pigpaplansta

Tanganing mahali an marka kan arina.

Paglihis kan panahon igwa na nin nylon

Telang manipison fuerteng hapihapon

An kaslon kaidto talagang nahiwason

Ta piglalampinan kun pula an panahon.

An panahon ngunyan talagang iba na

Minsan anong kalson mababakal mo na

Gusto mong may borda may pangaran mo pa

O kaya idtong kalson sa tahaw may labot na.

Pero oso naman an dai nin kalson

Ta an sabi ninda ini ma-freskohon

Pero mayo sindang ikog na gagamiton

Na iyong mabugaw kun ini ralangawon.

Naghihidaling buhok ika baga binarayaan,

Kaya an angog mo, abot na sa may likuran,

Nagkukurukintab minsan dai pig-ha'nusan,

Kaya an hugay dai na kinakaipuhan.

Alagad dapit sa buhok pag-uurulayan,

Ta manlaen-laen ini minsan an pangaran,

Kaya an mga panot satu'ng pabarayaan,

Tibaad maanggot, kita baga gurunitan.

Manlaen-laen na buhok an mahihiling ta,

Sa may payo, sa dungo, asin sa may mata,

Sa may yokyok, sa daghan, abot pamitisan ta,

Pagkakorikot kaini man-iriba iba.

May buhok na turungkag, tirindog na parati,

Tugdunan sanang langaw, matutuhog kaini,

Dai baleng taranos pag ini sa babaye,

Urog kun halaba ini makawili-wili.

May buhok na kurong asin nag-aalon alon,

Urog na sa katahawan ini mahi'bugon,

Babayeng barahibohon sabi girirukon,

Sabi ko, iyan kun an lalaki bigotehon.

May buhok na mapula, bulaw o maputi-on,

Nagbuburu-bulawan igwa man maitomon,

Kun paghahaputon kun arin an pipili-on,

Minsan arin na buhok, bako sanang kotohon.

Tanganing mapugulan an pagdakol kan tawo,

Ta nahahadit baya an satuyang gobierno,

Ta kinukulang na kan mga kinakaipo,

Tanganing makalikay sa AIDS na nakakagirabo.

An sabi ni Juan, condom an gamiton nindo,

Igwa pa man ibang gamit na contraceptivo,

Urog na idtong mga malilibog na tawo,

Na pag-ginagatulan, nabakal nin por kilo,

Alagad an isinimbag kan sarung babaye,

Kamo man daw an pag-ugom may patos na dulce,

Dai n'ya aram igwa nang namit strawberry,

Igwa man may lada para sa taga-Polangui.

Si Arzobispo inurag-uragan na gayo,

Sala sa katukduan simbahan Catolico,

Riribukon daa n'ya programa kan gobierno,

Minsan siya man ngani may pulang condom sa payo.

Mga paradangog kagawkagaw na sa payo,

Sigeng iriwal alagad pareho an gusto,

Magsurumpayan man, mayong mabilog na tawo,

Mahaman man dai 'paghulog sa inodoro˜.

Sabi bawal gabuton, dai puedeng hulbuton,

Dai bale, basta bakong bawal pagsulsugon,

Ano daw kun satuya na bagang punduhon,

Urog nag-rararom ta ika mahiroon.

Makusugon na parakpatak kan kikilat,

Kalayong nagsadila, nagkukururiyat,

Kasunod an dagoldol na makangingirhat,

Kakusugan baga kaining daing sukat.

Uran na daing patod, lalung nagkukusog,

Hoyop kan duros garung may pinaghuhupog,

Tubig naglalangkaw, makusogon an sulog,

Lalung nahahaloy, lalu man nag-uurog.

Mga pera naman daw an papagtioson,

Pera naman daw sa kinaban  paparaon,

Anas masapo, anas naman maporoon,

Kan bagyong bakong suba-suba, makusugon.

Maaga na kan matoninong an panahon,

Naisip tulos kun may tada sa aanihon,

Mamahal naman an mga barakalon,

Mapayaman na naman si mga palpalon.

Nagpapasalamat ta tapos na an bagyo,

Minsan an dulot kaini kulog nin payo,

Mayo kang mababasol, Dios may kaggibo,

Nagpapagirumdom sa rilingaw na tawo.

Igwa  daw  kitang  giniribo  para  sa  Dios,

Kan  marahay  an  panahon  dai  tirios,

Pirang  tipasi  naitao  bilang  limos,

Ano   daw  an  dapat   asahan  na  ibalos.

An  pasakit  na  ini  nagpapagirumdom,

Sa  mga  tawong  anas  parakasalaon,

Girumdom  sana  kun  maraot  an  panahon,

An Alamat ka Tabaco City

Kan enot na panahon pag-abot kan mga Kastila boot nindang maaraman kun ano an pangaran  kaidto kan mga lugar sa Kabikolan.  Sa pagpalakop kan Kristiyanismo sa Kabikolan nakaabot sinda sa Tabaco, alagad bako pa man ini an pangaran kaidto.

Paglihis kan panahon igwang nakapagsabing igwa daang para-surat na kaibanan an Kastila na nakihumapot sa duwang tawo na natagbuan kon ano an pangaran ngani kan lugar, alagad dai man sinda nagkasinarabutan.

Naghuron an an duwang tawo,

“ Ano daw an pingngangabil kaining dayuhan?”

“Tibaad pade, boot agomon an saimong aki”

“Dai ka magparakaraw pade”

“Ata pade malaen an hiling sa aki mo”

Biglang kuminrurahaw “an Tabak ko,”  “Hare pade, dakol pag-iriba”

Manta an nakikihumapot sige sanang surat kan lambang madangog.

“Pade, naaraman gare na igwang kang pigduno kasubangi”

“Tabako” “Antang iyo, hilinga ta sigeng kurit kurit”

“Tabako” “Ta iyo”

I am a Bikolano and I lived in Naga City long enough to consider myself as part the community and to call it my home.  All those times I accepted the fact that Naga was named after the narra tree [Pterocarpus indicus Willd.] which is said to be abundant in the area and the fact that it is our national tree made it more interesting.  The other version that it is named after the wild ducks however, to me seems remote and unconvincing.

With the coming of Information Technology (IT), accessibility to information is just a click of a mouse and surfing the Internet opened up a new horizon and made me realize that somewhere there is mystical explanation why the place was called NAGA.  Truly, there is an answer to that question and the interesting part of it is that, it is related to the Bikol epic “IBALON” but still connected with the narra tree.  This will also substantiate the reason why Naga City is called the Mecca of Bikol Culture.

Let us backtrack a little and review the “IBALON’. Handiong is one of three heroes mentioned in the epic and a tawong-lipod, a white man who came from Bhotavara which is the old name for India.  When Handiong arrived in Bikol known then as Ibalon, the forest is full of wild animals and monster that beset the inhabitants.  Handiong showed his concern and bravery by getting rid of those ferocious animals except one – the goddess Oryol.  She eluded all the traps set by Handiong and can transformed herself into a snake at will and sing so sweetly.  Later on she help Handiong with the task of killing the big crocodiles until they were totally destroyed.  When peace came to the area Handiong developed his kingdom by issuing laws and encouraging useful inventions.

In Indian Mythology, NAGA is one of the Indian goddess that can transform into snake just like Oryol.  If so, the question now is why is it not called Oryol?  Simply because it is of different era unlike Libmanan which is mentioned in the epic because it was already in existence.  Just like Isarog which was also mentioned but Mayon Volcano was not included.  I believe it is the descendants of Indians we called Bombay who named the place Naga after their goddess to venerate Oryol who is one and the same being.  Consider also the fact that the Bikol River looks like a snake.

How did I tied up all this things and where is the connection with the narra tree?

I was browsing my own copy of Vocabulario de la Legua Bicol of Fr. Marcos de Lisboa published in the year 1865 when I came across the word NAGA and the meaning is “Un genero de arbol, que tiene la madera colorada y la leche del que llaman sangre de dragon.”  The keyword “blood of the dragon” have tickled my thoughts and remember one article in the Internet professing that dragons are actually snakes., but I won’t bother you with the details.  So, to sum it up, NAGA was named after all from the narra tree not for the reason that it exist in the area but because it represent NAGA the goddess

Would it be possible that somewhere in Naga exist the missing fragment of the epic?  That would be too assuming.

CLOSE ENCOUNTER WITH

SUPERNATURAL

I am skeptical to supernatural belief particularly if it is a second-hand story usually to scare small children and those that were heard from drinking spree, but when I become a witness to several occurrences I could not help but accept the fact that there are things beyond explanation.

The first encounter was with what they call nonot happened in Barangay Visitang Daan of Prieto Dias, Sorsogon.  When my sister was about four years old, she became ill and was brought to a doctor but for a week there was no improvement, her hair started to fall and skin eruptions covered her face.  Concerned folks informed my mother that my sister was a victim of nonot and should find the person who inflicted the affliction.  In due course the person responsible was located for it is a common knowledge that the person was the usual culprit – a woman named Chayong.  By just applying the salve made from chewing a leaf of buyo, betel nut, tobacco and apog [lime] to the whole body of my sister, she easily recovered.  Later Chayong became our household help.  In connection with this, my Aunt related to us the story while she accompanied Chayong to live with us, their jeep passed by an Indian mango tree full of fruits, Chayong casually pointed it out to my Aunt that its beautiful.  After a day or two when my Aunt returned to Sorsogon she noticed the same mango tree to her amazement all the leaves were wilted.  Coincidence?  The last time I heard of Chayong is that she living in Pasay and a practicing parabulong.

A knock at the door during midnight to us means two things, a late arrival of a relative or an emergency.  I was living with my family in Naga City when the incident happened.  When I opened the door I recognize the relative of my wife who attended the birthday party that day.  They asked me to visit their child who would not stop crying and could not sleep.   I am not doctor I said, but they countered that their child was suffering from a sibang and I was the one responsible.  How could I?  They said that I someone noticed me looking at their baby during the party.  Even if I do not believe in sibang, I have to go with them because of the urgency of their request.  I was just required to apply my saliva to the belly of the child and presto, the child stopped crying and have fallen asleep.  When they ferry me back, they told me they went to all the houses of every visitor of the party and they all have singled me out as the most probable suspect.  What a waste of time, just because I stare at someone.

Another close encounter concerns a tawak, considered to be the most domesticated insect in the world, a pet of parakaraw or pararatak  and being fed with fresh meat.  The aunt of my wife was a victim of malicious mischief or nakarawan.   Visiting her one day in Legazpi City, we found her sitting on the floor and rubbing something out of her face and place it on a piece of paper.  Jokingly I asked her she intend to sell her face dirt but she calmly said that it is a tawak that goes out of her face pores.  Curiously I asked for an specimen and with the aid of a magnifying lens, I saw an insect similar to a spider and its color is blackish with greenish tint.  With what I saw and the realization that it was not a joking matter, my hair stand on end. When I recovered, I promised myself to make a deeper study of subject.

I interviewed several local medicine man or a parabulong and found out that the parakaraw is just like a gun for hire who will abide your call for a fee and send their loyal pet to enter target victim’s body, then when it lay it egg inside and multiplies, the suffering start when the tawak goes out in every pores or any opening  of the body. 

There are several parabulong in the locality who can be of service to cure this affliction.  I am not a privy to their healing session so I could not name names.  But the best advice that I gathered from one parabulong to avoid the particular curse is to become a true Christian in words and in deed wherever you are.

The Legend of Mayon

Mayon volcano, the sleeping dragon of the Bikol region wakes up early this year and spewed fire, reminding us all of its fury particularly when it devoured 1,200 people in the year 1814 leaving just the Cagsawa belfry  to stand as an antiquated witness.

A legend tells us that Mayon volcano came about as a result of a tragic love of daragang magayon and his lover.  However, hungry as I am for untold stories, I gathered another version but it is more or less connected with the Bikol epic Ibalon.

The Bikol epic never mentioned the Mayon in it entirety that baffled some historian considering the fact of its magnificence and being a prominent landmark of the region.  Nevertheless, the epic is only a fragment, could this be the missing link?

Long time ago when the old land of Bikol known as Ibalon is still covered with thick forest, there exist a beautiful goddess named Oryol, the daughter of Bikol deity Asuwang.  She was wise and wily.  She was the protector of the entire animal and beast in the region.  She sings like a bird and can change herself into snake at will. 

Handyong, a white man from India came to Ibalon in search for gold.  Together with his followers, they started to clear the land and sea with giant and wild animals.  The encroachment made Oryol angry but the problem is that she fell in love with the mortal.   She seduces Handyong with sweet songs and poems.  No matter what Handyong did to entrap Oryol he could not outwit the beautiful goddess, not knowing that he has already caught her heart.

Until one day, Oryol have succumbed to her feelings and hand in hand with Handyong, they combat the giant crocodiles and apes that infested the locality.  When they get rid of all the fierce creatures, Handyong decided to make Oryol his wife and organize a settlement along the bank of the river. 

Handyong was so inspired that he developed the agricultural land and encourage several useful inventions.  He even enacted laws to instill peace and order.

At this point in time when Asuwang learned what had happened to Oryol, she was furious of her daughter and as a consequence a created a deluge that change the face of Ibalong.  She also caused Hantik, Isarog and Kulasi to erupt simultaneously.  These three volcanoes are now extinct.

Asuwang could not be appeased that she cursed Oryol and turned her into a sleeping dragon.  To make sure that Hadyong would not find Oryol, Asuwang place her at the middle of the forest.  Years have passed and when Oryol woke up, the earth trembles and she spews fire to let he lover find her. Later, the inhabitants of the area called the sleeping dragon Mayon for the beautiful goddess Oryol 

Even today daragang magayon continue to lure visitors from far away places because of its beauty and its fury.

Bikolanong Layas

Haen ka na baya? saen ka nagduman?
Huli sa paghanap, si’mong kapaladan,
Ika huminali, haloy nang panahon,
Kumusta ka ngunyan, Bikolanong layas.

 (Ini an "Theme Song" para sa mga Bikolnon na darai na sa sadiri niyang daga)

May ataman akong manok-manok, ini maitomon,

Bako man kangangalasan ta sa sugok puminoon,

An leog kaini, halaba garu bagang balagon,

Hinali si palong tanganing parating malinigon.

Kan siya sadit-sadit pa, siwo bagang pag-apudon,

Mayo pang mga barahibo na mabalod-balodon,

May duwang sugok an kagubay kan siya paluwason,

Dai nahimsa si duwa kaya ngunyan balukagon.

An ataman kong ini kapandok man kan ki Pedro,

Mabalukagon man kuta na, urulnit man an payo,

Pag nang minatindog garung agilang Amerikano,

Pagminakupa ini iba, ta gustong uru-otro.

Kun ini man naaanggot, minatukang maliksihon,

Urog na kun sa dating lugad, an tadom hararumon,

An pigngangalas ko sana ta parating sinisi'pon,

Nagka-iripit na an leog habo man haleon.

Kaya rinarayo ko sa may lugad na dai hilom,

Ta tibaad manuka, an tulak ninda pabutogon,

Alagad kun dai nakakatuka, ay, mabisyohon,

Ta an gusto n'ya parati sana siyang hihimason.

Pahimas sanang pahimas, gustong parikas-rikason,

Alagad  pagkatapos,  an  leog baga  minatonton,

Paghuna mo ini ma-urag, ramog-ramog pang si'pon,

Igwang mga bagay sa satung kapalibutan,

Na sa pagpopoon ini pinapaduguan,

Ta pag dai, madali sanang malingawan,

Alagad kun iyo, nagiging makahulugan.

An dugo katimbang kaini iyo an kulog,

Nangurog na sa dating lugad daing kaarog,

Madotdot sanang bigla, bigla man minasibog,

Dai mahahaloy minsabat mina-îsog.

An iba pakahiling dugo nadedesmayo,

An iba naati nakurulog an payo,

An iba minakuragrit nahiribing gayo,

An iba tulos didapog takot ma tetano.

Kan pinabulusan nin dugo satung banwaan,

Kan satung mga bayani laban sa dayuhan,

Nangyari nagka-igwa kitang katalingkasan,

Dai paglingawan satuyang pangatamanan.

An pinakamahalaga na pinaduguan,

Iyo an pagligtas sa satung mga kasalan,

Pagkamoot kan satong Dios sa kasangtawuhan,

Kaya an dugo dai dapat na katakutan.

Anong takot takot masiram an dinuguan,

Urog kun daing guta asin dakol an laman,

Bako lang an dinuguan kan kababayehan

Inda ki Drakula kun piggigibong tsa iyan.

An Kabikolan biniyayaan nin gabos na pangangaipuhan nin Bikolnon, alagad sa iba kinukulangan  pa sa giraray.  Nagtitios? Dai nanggad.  An nagtitirios iyo idtong nasa ibang lugar, huli kun dai sinda maghiro-hiro dai sinda nin kakanon.  Urog na idtong nasa dayuhan na daga labi-labi an saindang pagtios bakong sa pang-aro-aldaw na pangangaipuhan kundi iyo idtong paggirumdom bako sana kan nagkabarayan kundi pati na idtong mga masisiram na kakanon na sa Kabikolan mo sana madudukayan.  Pighahanap-hanap ninda ang dating namit na na-iiba kan nananamitan ninda duman.

Pinapadátulan an labi-labing bagyo na minaagi - minarapas sa Kabikolan kaya minaharali, dai ninda aram na ini pambungakaras sana sa mga tawong nagkakarilingaw na inubos an panahon sa katutukaw pagpadakula kan hugak, sa pakikipag-supil, sa urulay-ulay, sa paghururon kan buhay kan maybuhay, kan paghapihap kan irinas nang baraha, sa pagtaya kan pinag-aataman na numero sa jueteng asin pagbaldes kan mga taya tibaad may nalingawan, sa pag-tuom kun saen an may bulang minsan tupada asin sa paguro-gawgaw kan tagayan, sa pagsumsum kan hamlean nganing dai marutuyan.

Pinapadatulan pa an patuga-tuga kan mga bulkan, alagad bako man gabos nadadamay kundi idtong sanang mahihigos na magtanum na dai man tatanuman kaya minaduruman sa habayan kan bulkan minsan pa pinatanidan na masakit an kamugtakan duman.  An saru pa iyo an pagtiris kan daga na minatambon sa mga lati asin pati sa mga tawong habong magharali.  Ini saru sa pagsingil kan mga utang sa pagpurutol kan mga kahoy na bako man sinda an nagtanom na ikinadamay kan mga tawong daing pakilabot kaya sinda man binabaraha. Nagtitirios? Dai, nagpabaya.

Kadaklan kan mga Bikolnon mga para-oma, siring kan kasabihan pag-igwa kang itinanum igwa ka man aanihon, alagad sa irisay pa an mataranom kun an mga aki kan satong mga para-oma anas nang may inadalan asin habo nang malaboyan an saindang mga bitis, habo nang maatian an mga koko, habo nang mabalad sa saldang ta tibaad umitom.  Dai ta man mababasol ta iyo an inaapod na kauswagan, alagad an Bikol saindang binayaan, an natatada iyo an mga dai nakapag-adal, idtong nag-aragom tulos na daing ibang paghanap na naaraman.

Dakol man an mga para-sira, alagad ini para-panahon sana, pag-abot nin bulan na nangingisog an dagat yaraon sa pampang nagpapa-init, an iba dain aram kundi magkatipla kaya urog na nagdadakol ang mga aki, an iba minapirit na magpa-Manila ta duman madali hanapon an kuarta, madali man na mawara huli kan mga nakapalibot na mga nakakalipat,  kaya pagpuli daing dara-dara kundi sarung latang biskwet.  Mahambog pa na parating karne an sira bakong arug sa Bikol na namamantikaan sana ang ngabil pag may kinasal o burunyagan.

Ano baya an sukulan kan nagtitios? Pag an atop tiklad, an salog bala, malinig asin mahayahay an huyop-huyop kan duros, nakakabungog na katoninongan sa kapalibutan, malinig asin malipot an tubig, labas an mga sira asin gulay, parating may bungang kahoy, may mga duma, manlaen-laen na panggatong, may bulod na masasakatan, may dagat na malalangoyan, parating nahihiling an mga bitoon, an mga burak dai matatawadan.  Ini daw an erokan kan nagtitiros na tawo. 

Sisay baya pade an kaibanan mo kasubanggi

Garu bako man si made, magtuga ka sako pade

Bako daw idtong balikbayan na Japayoki?

Ta bako, ano taga Tabaco pade? Ta dai

Anong tadai, ako an tadaan mo, taga saen pade?

Taga ibong idtong nahiling mong kaibanan ko

Sa ibong kan natad nindo, anas bagang lalaki idto

Bagong abot haling Paracale, Ano? para kamote.

Taga Camarines Norte, ano namit carne norte?

Linigi daw pade an talinga mo nin tutuli.

Anong pangaran pade kaidtong su magayon?

Si pade man ata nakasabay ko sana pagluwas

Ano? Sabay kamong rinuluwasan, orag mo

Pade, dai ko man kaano-ano idtong su magayon

Matanaan man kuta minsan pig ano-ano mo na.

Pasagin-sagin ka gusto lang uminom, ako maimon?

Pade inuom na sana kita, saen sa ibong nindo?

Taga San Miguel idto pade, Minsan emperador

Sa nag-iimat-imat na sana kaya kita, sa liwat?

Dai puede sa harong, di sa ibong na harong.

Haen na pigtatago mong pulutan na carne norte?

Lingawan ta na baya idto, arin, an parakamote?

Nakihumapot sana idto kun saen an saodan

Ah, ibinakal mong sinapot duman sa sasadan?

Tagapalisan mo man ako, paghuna ko taga-ibong.

Pade, dai saimo pinagsabi an saiyang pangaran

Ata pade dai man lamang sako nakipagbistuhan

Ano ta nakipagtinuhan kun bako ka man kamidbiran

Aram mo man sana an maboboot madaling ranihan

Pade paibong kita sa aga maboot man baga ako.

Pade uya na nagdadangadang na, sisay si magayo?

Bako pade, si made mo, pakarhay ka tabi

Made marhay na banggi, nagpapatingay tingay sana

Nay, tibaad igwa pang kitang mapupulutanan dyan

Dai na made, minsan kamote puede na.

Pade mapahingalo na ako, pinagal ka ni magayon?

Dai pade, pinagal mo ako, pagparakale mo kasubanggi?

Ibanan taka sa aga saibong pade, saen na ibong?

Sa San Miguel pade, tama na ining Emperador pade

Pade sa aga pade, pade aga na baga pade.

Labi an saimong pigparataram alagad dai ka man nin pigsasabi

Taririk sanang taririk talibong sanang talibong an itok labi-labi

Pahinggusto an kupad-kupad alagad dai pighihiling an sadiri

Ralabot na sana an papel kapapara kan surat na ginibo kaini

An tawong labi magtuyaw  sa kalapasan na naginibo kan iba

Boot ipahiling na siya sana an tama, siya sana an pagdangogon ta

Baloa daw na an saimong pagtubod ikahayag mo duman sa Plaza

Duman mamatean  an labtik nin dila ta mabalik saimo man sanan

Kan enot parawit-dawit ka sana kaya dakol nababawit na daraga

Kan madurusan an payo mo nagdakula na buminutog na baga

Hawhaw de carabao bato ten,  panyong pula naging mestizo ka na

Sabagay panong maaraman na may inadalan ka. Kastilaa na sana.

Dai ko maaraman kun ika sa pula o sa puti o parati ka sanang wati

Kaipuhan daw na manubli  na segun daa ki kuyan siring daa kaini

Tanganing igwa nin padatulan may pasangkilan kun saka sakali

Ano ta dai magtugdas na bago na maninigong apudon na sadiri

Nangingiturugan nin pagbabago sa naglalakaw na pamamahala

Alagad minsan nuarin dai na liwat mababago huli ta luma na

Tibaad pa an mga bagong tawo madara kan asin mamuya sinda

Na pagdanayon an sadiring tataramon minsan maggururang na.

Bakong maraot makanood nin ibang paagi sa pakikipag olya-olay

Urog sa makabagong panahon kaipuhan na tatao ka sa buhay

Kun dai mawawalat ka sa pangpang mantang nagtuturo an laway

Igwa man dai nakikisabay alagad marayrahay man baga an buhay

Kun masabay ka sa sulog talagang iaatong ka iaanod na harayo

Habo nang magbuhat ta makulog sa herog habo nang maghiro

Boot nakatukaw na lang madodot na sana sa pagpili kan kiko-kiko

Kaya minaabot an aldaw nakahigda na sana huli sa helang sa puso

Siring man kan iba durulak na sanang durulak boot magin oragon

Kaya minaluwas an totoong kahulugan kaini na mga anas putikon

Ginigibo sanang padatulan ining tataramon kan mga Bikolnon

Pagkatapos dai mahahaloy makandidato na sa masunod na eleksyon.

Isipon mo sana parati na ika nakalunad ka sa sarung sangkayaw

Kaipuhan na magmaan sa pagbitad mo ta tibaad ika malingaw

Dai ka nakatungtong sa daga kaya madaling tumikaya mabungaw

Sisay man baya ang mamomoot na tubuan nin kulogo

Bako ining magatol alagad nakakasupog na gayo

Masakit haleon urog daing pambayad, atang tikapo

Gusguson na sanang gapong panghiso sagkod na magdurugo.

Saen baya nakukua?  An sabi sa ihi kan talapang 

Sa pagmate ko lang ini hale man sana sa kabaglaan

Paggamit kansu  ibang gamit minsan dai pa piglabahan  

Urog nakigamit kansu sapatos may kulogo nang daan

Maray na sana kun an kulogo yaon sa may pamitisan

Ta minsan puropano ini madali sanang matahuban

Alagad kun yaon sa may kamot ay dakulang kasusupgan

Huli ta dai nanggad maitatagong hilom sagkod pa man

Igwa man kulogo  ini sa irarom baga minatubo

Urog sa babayeng patotot  ini minaburak sa bubo

Birira ta ining madangog ta biyo ining pigtatago

Siisay man baya mabalangibog na dai siya naghimó

An totoo pito sa sampolo katawo igwang kulogo

Minsan man baga ako tinubuan man kaining kulogo

Kun siisay-isay pinghapot ko an simbag kun ano-ano

Daing katibaadan kaya kulogo naghaloy na gayo

Sa dai tuyong pangyayari pignusnos ko sana nin dahon

Kansu  tinanum na nagtutubo sa natad mi marambongon

Makalihis an sambulan nawara sana kan hapihapon

Sarung kangangalasan bitis ko biglang naging malinigon

Ginibohan kong rawit-dawit tanganing mahali an sakit

Kan ibang boot mahali kulogo sa hawak nakidakit

Magtanum sana nin samirig* tanganing igwang masisimit

Igusgos sana aldaw banggi sa kulogong nagpapasakit.

Isipon mong dai saimong mawawara kondi kulogo

Ano ta magduwa-duwa maghanap na kan itatanom mo

Kun boot nindong maghagad an kagsurat igwa kainiho

Daing bayad alagad isihon kun siisay tabi ako.

* Samirig – Sweet Basil [Osimum Bassilium]

Sakuyang papadaguson papagdanayon an gimátan kong tataramon  

Sa pagmawot na ini dai malingawan asin maribayan an oragon

Ta an nakasurat na tataramon urog pa sa minasbad na matarumon

Dai mawawara sa girumdom urog sa mga tawong mga rilingawon

Napaghurop-hurop ko  kun may magigibo dai na maghalat sa iba

Dai magtuyaw kun nagdudurulak nag-iriwal huli sa sarung kataga

Pabayae lang kun an tataramon kan mga  dayuhan iyo bayang muya 

Gigibuhon ko an sakong makakaya sa pagpadanay kan kayamanan ta

Boot ko man kuta makisumaro sa pagmawot nakita magkasararu

Alagad parati na sanang natatagalpo maray pang gumibo magsaru

Dakol ang mahahaman garu sa paglaba kuruso sanang kurukoso

Isurat sanang isurat an gabos na may kamanungdanan yaon sa puso

An kagayonan kan igwang manlaen laen na tataramon sa kabikolan

Kun may kakulangan dai ta na kaipuhan magsubli sa ibang banwaan

Haleon kuta na an mga pag-ultanan ngani urog magkasarabutan

Iwasan kuta na  tataramon kan kataid na banwaan na pa-ulokan

Totoo mananggad na an paralakaw na tawo kadakol an nanunudan

Siring man kan tawong basa sanang basa urog na kadol an naaraman

Alagad kun  Bikolano nakaabot sa Manila  dai mamimidbiran

Laen sana kun napalsok an ilaw  ta biglang nakurahaw “buli kaiyan!”

Kinakaipuhan magi man kitang turista sa sadiring eneerokan

Bako sana sa paghiling kan magagayon na tanawon sa kapalibutan

Kaipuhan na magmasid asin magdangog kan mga pinag-uurusipan

Pagnaki-olay ka daw sa sadiring tataramon ika daw masasabutan?

Paraon sa kaisipan na saru sanang lugar an igwang nin katanusan

Huli ta  mga parasurat kaidto sa iba ibang lugar guminikan

Sa liwat dai ta pagbugtakan nin pag-ultanan an bilog na Kabikolan

Kun dai ka pakilabot sa iba, dai mo man sinda pagpakiaraman

Gumibo ka kan magigibo mo minsan daing magtuklin ta iyom gusto mo

Ta kun napipiritan ka sana  sasayangon mo sana an oras mong gayo

Hiwasan an kaisipan butasi an saimong namamatean nin todo

Dai magsalingoy dai ka mag-untok sagkod na dai tapos an ginibo

Dai pag-isipon an sasabihon kan iba minsan sabihon daing data

Dai  sinda pagpakiaraman an mahalaga may naginibuhan ka

May nahaman may ikinaheras may natapusan may kamanungdanan tara